Przez lata bazie kojarzyły się głównie z „gałązką do palm wielkanocnych”, bez większego zastanowienia, skąd właściwie pochodzą. Dziś coraz częściej podchodzi się do nich świadomie: chce się wiedzieć, na jakim drzewie rosną bazie, jak je rozpoznać i czy da się mieć własne „drzewko od bazi” w ogrodzie. Zmiana wynika z prostego powodu – znajomość gatunku pozwala dobrać odpowiednie stanowisko, uniknąć niszczenia dzikiej przyrody i cieszyć się baziami co roku, bez stresu i doraźnego zrywania „czegokolwiek z krzaków”.
Czym właściwie są bazie?
Bazie to potoczna nazwa kotków, czyli kwiatostanów niektórych drzew i krzewów. To nie „puchate listki”, tylko zebrane w walcowate grona kwiaty, najczęściej jedn płciowe – osobno męskie, osobno żeńskie.
W przypadku bazi najbardziej rozpoznawalne są kwiatostany męskie, bo to one są duże, miękkie i srebrzyste. Gdy dojrzeją, żółkną – to pylniki z pyłkiem. Kotki żeńskie są zwykle skromniejsze, mniej efektowne, dlatego rzadziej zwracają uwagę.
Co ważne: bazie pojawiają się przed rozwojem liści lub równolegle z ich nabrzmiewaniem. Dzięki temu są tak dobrze widoczne późną zimą i wczesną wiosną, gdy reszta drzew dopiero „się budzi”.
Na jakich drzewach rosną bazie – nie tylko wierzba
W mowie potocznej, gdy pada hasło „bazie”, niemal automatycznie myśli się o wierzbie. I słusznie – najładniejsze, najbardziej „puchate” bazie pochodzą z wierzb, szczególnie z wierzby iwy. Jednak kotki występują także na innych gatunkach drzew.
Bazie (kotki) pojawiają się m.in. na:
- wierzbach – iwa (Salix caprea), wierzba szara, wierzba purpurowa i liczne odmiany ozdobne,
- leszczynie – długie, zwisające złoto-żółte kotki męskie,
- olchach – kotki męskie (dłuższe) i żeńskie (małe „szyszeczki”),
- topolach – kotki mniej dekoracyjne, często szybko się osypują.
Potocznie „baziami” nazywa się jednak głównie kotki wierzbowe, bo są najdelikatniejsze w dotyku, grube i dobrze trzymają się na gałązkach po ścięciu. To właśnie one trafiają do wazonów i palm wielkanocnych.
W praktyce, gdy ktoś pyta „na jakim drzewie rosną bazie?”, prawie zawsze chodzi o różne gatunki wierzb, a szczególnie o wierzbę iwę.
Jak rozpoznać wierzbę z baziami w terenie
Wczesną wiosną, gdy teren jeszcze szary i mało wyrazisty, łatwo przegapić wiele gatunków. Wierzby z baziami wyróżniają się jednak bardzo wyraźnie – wystarczy wiedzieć, gdzie i czego szukać.
Większość dziko rosnących wierzb:
- lubi wilgotne miejsca – brzegi rowów, rzek, podmokłe łąki,
- tworzy pokrój krzewiasty lub drzewkowaty, często z wieloma pędami wyrastającymi z jednego miejsca,
- ma stosunkowo jasną, popielatą korę, często spękaną u starszych egzemplarzy,
- budzi się bardzo wcześnie – bazie widać, gdy wiele innych drzew jest nadal „gołych”.
Charakterystyczny widok to niskie drzewko lub krzew z mnóstwem krótkich, sztywnych gałązek, obsypanych srebrzystymi „pączkami” – to właśnie rozwijające się bazie wierzbowe.
Wierzba iwa (Salix caprea) – główne „drzewo od bazi”
Najbardziej klasyczne, „puchate” bazie pochodzą z wierzby iwy. To nieduże drzewo lub większy krzew, które często rośnie samotnie na łąkach, skrajach lasu, przy drogach wiejskich. Nie potrzebuje tak mokrego podłoża, jak niektóre inne wierzby, dlatego spotyka się ją częściej także na glebach umiarkowanie wilgotnych.
Bazie wierzby iwy są stosunkowo duże, grube, najpierw srebrzystoszare, potem żółknące, gdy pylniki zaczynają pylić. Gdy kwitnienie jest w pełni, gałązki potrafią wyglądać jak obsypane żółtym, miękkim „meszkiem”.
Rozpoznanie wierzby iwy ułatwia kilka cech. Po pierwsze – pokrój często nieregularny: pień dość niski, z wieloma konarami, korona rozłożysta, niezbyt gęsta. Po drugie – kora szara, z wiekiem spękana, na młodych pędach gładka i zielonkawa lub brunatna. Po trzecie – w sezonie liści są one jajowate, lekko zaostrzone, od spodu jaśniejsze i delikatnie omszone.
Trzeba też pamiętać, że iwa jest gatunkiem dwupiennym. Oznacza to, że na jednych egzemplarzach rozwijają się wyłącznie kwiaty męskie (te z klasycznymi, dekoracyjnymi baziami), a na innych – tylko żeńskie (mniej efektowne wizualnie). Dlatego nie każde „drzewko iwy” będzie idealne do cięcia gałązek na bazie.
Z perspektywy osób szukających materiału do dekoracji czy do ogrodu, warto wypatrzyć w okolicy kilka egzemplarzy iwy i obserwować, które z nich mają najdorodniejsze, najgęstsze bazie – to pozwoli później lepiej dobrać rośliny do własnej działki.
Bazie a pora roku – kiedy ich szukać
Bazie pojawiają się zaskakująco wcześnie. W łagodniejsze zimy pierwsze kotki wierzby iwy można wypatrzeć już pod koniec lutego, choć zwykle pełnia „puchatości” przypada na marzec, czasem początek kwietnia – zależnie od regionu i pogody.
Na początku bazie są ciasno „schowane” w pąkach, dopiero z czasem wydłużają się i puszą. W chłodną wiosnę ten proces trwa dłużej, w ciepłą – przyspiesza nawet o kilkanaście dni. Dla celów dekoracyjnych najlepiej ścinać gałązki wtedy, gdy bazie są już wyraźnie widoczne, ale jeszcze niezbyt mocno pylą – dłużej zachowują wtedy ładny wygląd w wazonie.
Warto pamiętać, że bazie innych drzew (np. leszczyny) rozwijają się trochę wcześniej niż wierzbowe. Dlatego, jeśli celem są właśnie klasyczne „kotki” wierzby, dobrze obserwować konkretne egzemplarze rok po roku i zapamiętywać, kiedy w danej okolicy osiągają najlepszą fazę.
Czy można mieć bazie w ogrodzie?
Odpowiedź jest prosta: można, a nawet warto. Wiele odmian wierzb jest celowo selekcjonowanych jako ozdobne „drzewka na bazie”, idealne do ogrodu przydomowego czy działki. Są stosunkowo łatwe w uprawie, szybko rosną i dobrze znoszą cięcie.
W ogrodzie najlepiej czują się wierzby posadzone na stanowisku:
- słonecznym – wtedy kwitnienie jest obfitsze,
- umiarkowanie wilgotnym – gleba nie może być betonowo sucha,
- o podłożu raczej przeciętnym – bez przesadnej troski o „idealną ziemię”.
Warto z góry założyć, że wierzby będą regularnie cięte po kwitnieniu. Dzięki temu zachowają ładny kształt, będą niższe i co roku wypuszczą wiele młodych pędów z baziami, idealnych do dekoracji.
Popularne ozdobne wierzby „na bazie” do ogrodu
Na rynku dostępna jest cała grupa odmian wierzb, które celowo sprzedaje się jako niewielkie drzewka lub krzewy z pięknymi baziami. Najbardziej znana jest wierzba iwa 'Kilmarnock’ (często sprzedawana jako forma szczepiona na pniu), tworząca efektowną, przewieszającą się koronę.
Takie drzewko wygląda jak mała parasolka – z jednego prostego pnia wyrasta „kulka” pędów zwieszających się do dołu. Wczesną wiosną cała ta korona jest obsypana baziami, przez co roślina staje się jednym z pierwszych, bardzo widocznych akcentów w ogrodzie. Po przekwitnięciu bazie można ściąć razem z częścią pędów, aby pobudzić roślinę do dalszego rozkrzewiania.
Oprócz 'Kilmarnock’ dostępne są także inne ozdobne wierzby, m.in. formy o barwnych pędach (czerwonych, żółtych), które oprócz bazi zdobią ogród zimą kolorem młodych gałązek. W praktyce wystarczy jedno lub dwa takie drzewka, by mieć co roku materiał na własne bazie do wazonu, bez konieczności zrywania ich w terenie.
Przy wyborze w szkółce lub centrum ogrodniczym dobrze zwrócić uwagę, czy roślina jest szczepiona (charakterystyczne zgrubienie na wysokości pnia) i na jakiej wysokości – od tego zależy ostateczny efekt w ogrodzie. Wersje szczepione wyżej (np. 120–140 cm) będą bardziej wyraziste jako pojedynczy akcent, niż te szczepione bardzo nisko.
Warto też uwzględnić tempo wzrostu. Wierzby, nawet ozdobne, nie lubią „stać w miejscu” – przy braku cięcia szybko zagęszczają się i mogą wyglądać chaotycznie. Regularne cięcie po przekwitnięciu bazi sprawia, że roślina pozostaje dekoracyjna i jednocześnie co roku dostarcza świeżych, ładnych pędów.
Zbieranie bazi – kwestia prawa i zdrowego rozsądku
Temat bazi ma również wymiar prawny i etyczny. W wielu miejscach wciąż panuje nawyk „urwania kilku gałązek z lasu czy parku”, co w skali kraju przekłada się na całkiem poważne szkody dla dzikich roślin i zwierząt.
Należy pamiętać, że:
- Nie wolno samowolnie zrywać gałęzi w parkach narodowych, rezerwatach i innych obszarach chronionych – grożą za to mandaty.
- W miastach drzewa i krzewy zwykle należą do gminy lub wspólnoty – obłamywanie gałęzi może być traktowane jako niszczenie mienia.
- Intensywne wycinanie dzikich wierzb w jednym miejscu ogranicza bazę pokarmową dla wczesnych zapylaczy, które korzystają z pyłku bazi.
Dlatego najrozsądniejszym podejściem jest założenie, że bazie do domu pochodzą z własnego ogrodu albo z legalnego źródła (np. kupione w kwiaciarni czy na targu, gdzie sprzedający mają je z plantacji lub uprawy). Dzięki temu przyroda ma spokój, a w domu co roku pojawiają się zdrowe, dorodne bazie z tego samego, dobrze znanego drzewa.